অসমত মুক্ত প্ৰকৃতিত শিক্ষাৰ সুযোগ

প্ৰকৃতিৰ মুক্ত প্ৰাংগনত অৰণ্যত নদীৰ তীৰত বা গছৰ তলত বহি পাঠ দান আৰু পাঠ গ্ৰহণৰ পৰম্পৰাটো প্ৰাচীন ভাৰতৰ পৰম্পৰা৷ প্ৰাচীন ভাৰতত ৰজা–মহাৰজাৰ সন্তানবোৰো শিক্ষা গ্ৰহণৰ বাবে অৰণ্যৰ আশ্ৰয়ত থকা গুৰু গৃহত যাব লগা হৈছিল৷ প্ৰকৃতিৰ প্ৰত্যক্ষ তথা অকৃত্ৰিম পৰিৱেশত থাকি শিক্ষা গ্ৰহণৰ ব্যৱস্থাটো অকল পুথিগত শিক্ষাৰ গণ্ডিত সীমাৱদ্ধ বা আৱদ্ধ নাছিল৷ পুথিগত বা আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ লগে লগে মনুষ্যত্ব বিকাশৰ শিক্ষা যদি প্ৰশমিত নহয়, মানুহৰ অন্তৰত থকা সৎগুণবোৰৰ যদি বিকাশ সাধন নহয়, মানুহে যদি প্ৰকৃতিৰ অন্যান্য প্ৰাণী বা প্ৰাণৰ লগত নিজকে সংযুক্ত কৰিব নোৱাৰে, প্ৰকৃতিৰ সকলো পৰিস্থিতিৰ অনুকূলতা আৰু প্ৰতিকূলতাক যদি মনৰ মাজত সহজতেই গ্ৰহণ কৰাৰ ক্ষমতা অৰ্জিত নহয়, আনৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাৰ ভাৱ আৰু সহানুভূতিৰ অনুভৱ যদি মনত সংপৃক্ত হৈ নাথাকে, তেনেহ’লে সেই ব্যক্তিক শিক্ষিক কোৱাতকৈ দক্ষতাপূৰ্ণ ব্যক্তি কোৱাটো অধিক যুক্তিপূৰ্ণ৷ আমাৰ সমাজত এনেকুৱা বহুত দক্ষতাপূৰ্ণ মেধাবী ব্যক্তি আছে যিসকলে প্ৰকৃত অৰ্থত শিক্ষিত নহয়৷ আকৌ আমাৰ সমাজত এনেকুৱা বহুত মানুহ আছে যিসকল আক্ষৰিক নহয়, কিন্তু প্ৰচণ্ড শিক্ষিত৷ প্ৰকৃতিৰ অনুভৱ নোহোৱাকে প্ৰকৃতিৰ নিৰ্মলতাৰ প্ৰভাৱৰ অবিহনে মানুহ প্ৰকৃত ৰূপত শিক্ষিত হ’ব নোৱাৰে, অন্ততঃ মোৰ ব্যক্তিগত ধাৰণা তেনেকুৱা৷

        আমাৰ দেশ ভাৰতবৰ্ষৰ জ্ঞান অণ্বেষণৰ অন্যতম এটা মাধ্যম আছিল – ভ্ৰমণৰ মাধ্যমেৰে শিক্ষা গ্ৰহণৰ পৰম্পৰা৷ প্ৰাচীন ভাৰতৰ জ্ঞানী তথা শিক্ষিত লোক সকলেই আছিল পৰিব্ৰাজক৷ বিভিন্ন সমাজৰ অভিজ্ঞতা আৰু মুক্ত প্ৰকৃতিৰ পৰ্যবেক্ষণৰ মাধ্যমেৰে যিসকলে জ্ঞান সংগ্ৰহ কৰিছিল তেওঁলোকেই পণ্ডিত বুলি বিবেচিত হৈছিল৷ এই পণ্ডিত সকলেই তেওঁলোকৰ অভিজ্ঞতা আৰু পৰ্যবেক্ষণৰ মাধ্যমেৰে সংগৃহীত জ্ঞানক লিখিত ৰূপত সংৰক্ষিত কৰে৷ তেনেকৈ পৰ্যবেক্ষণ আৰু অভিজ্ঞতাৰ মাধ্যমেৰে সৃষ্টি হয় ভাৰতীয় প্ৰাচীন সাহিত্যৰ৷ ভাৰতৰ এই প্ৰাচীন সাহিত্যকেই আমি সনাতন ভাৰতৰ ধৰ্মগ্ৰন্থ বুলি অভিহিত কৰোঁ৷ ভাৰতৰ অন্যতম সন্যাসী, মহামুনী গৌতম বুদ্ধৰ জীৱন যদি আমি অধ্যয়ন কৰোঁ তেনেহ’লে আমি উপলব্ধি কৰিবলৈ সক্ষম হ’ম যে জ্ঞান বা সত্যৰ অনুভৱ উপলব্ধি তথা প্ৰয়োগৰ বাস্তৱতা, কোনো কক্ষৰ মাজত আৱদ্ধ থাকি অৰ্জন কৰাটো সম্ভৱ নহয়৷ সিদ্ধাৰ্থ  মহামুনী গৌতমলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল –ৰাজমহলৰ কোঠাত নহয়৷ অৰণ্যৰ মুক্ত প্ৰকৃতিতেই সিদ্ধাৰ্থৰ জ্ঞান প্ৰাপ্তি হৈছিল । সিদ্ধাৰ্থ হৈছিল সকলো জ্ঞানৰ অধিকাৰী বুদ্ধ৷ ভাৰতবৰ্ষত জ্ঞান অৰ্জনৰ মূল লক্ষ্য জীৱিকা অৰ্জন নাছিল, সেইসময়ত অধিকাংশ জ্ঞানী ব্যক্তি বা শিক্ষক সকল আছিল ধনহীন, কাৰণ আৰ্থিক লাভালাভৰ বাবে জ্ঞান অৰ্জনৰ লক্ষ্য বা উদ্দেশ্যে তেতিয়া নাছিল ৷ প্ৰাচীন ভাৰতৰ আচাৰ্য সকল আছিল সাধু–সন্যাসী, ভান্তে বা ভিক্ষুক৷ ৰজা–মহাৰজা, বেপাৰী আৰু সদাগৰসকলৰ দানেৰে তেওঁলোকে জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল৷ সমাজত কিন্তু তেওঁলোকৰ স্থান আছিল সৰ্বোচ্চ স্থানত ৷ ৰজা–মহাৰজা সকলেও আচাৰ্য তথা এই জ্ঞানী ব্যক্তি সকলৰ চৰণ বন্দনা কৰিছিল৷ গৌতম বুদ্ধৰ দৰে শিক্ষকৰ জীৱন আছিল সম্পূৰ্ণ অৰণ্যভিত্তিক । জীৱনৰ সামান্য সময় তেওঁ ৰাজপ্ৰাসাদত অতিবাহিত কৰিছিল৷ গৌতম বুদ্ধৰ জন্ম হৈছিল মুক্ত অৰণ্যত, জ্ঞান প্ৰাপ্তি হৈছিল অৰণ্যত আৰু তেওঁৰ জীৱনৰ পৰিনিৰ্বাণ প্ৰাপ্তিও ঘটে অৰণ্যত৷ ৰামায়ণ, মহাভাৰত ইত্যাদি প্ৰাচীন ভাৰতৰ মহাকাব্যবোৰত উল্লেখ থকা জ্ঞানী পণ্ডিত আচাৰ্য যেনে – বিশ্বমিত্ৰ, দ্ৰোণাচাৰ্য , কৃপাচাৰ্য ইত্যাদি প্ৰত্যেকেই আছিল অৰণ্য আশ্ৰিত অঞ্চলত৷ ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰাচীন পৰম্পৰাত ছাত্ৰ–ছাত্ৰী সকলৰ পৰা ধন লৈ শিক্ষা প্ৰদানৰ পৰম্পৰা নাছিল৷ সমাজৰ সাৰ্বিক মঙ্গলৰ বাবেই আচাৰ্য সকলে ছাত্ৰ–ছাত্ৰীক শিক্ষা প্ৰদান কৰিছিল৷ জ্ঞান প্ৰদান কৰিছিল৷ ছাত্ৰ–ছাত্ৰী সকলে জ্ঞান অৰ্জন কৰি, সমাজৰ মঙ্গল সাধন কৰাৰ নৈতিক দায়িত্ব আছিল নিজ নিজ সমাজৰ প্ৰতি ছাত্ৰ–ছাত্ৰীসকলৰ অঙ্গীকাৰ৷ ভাৰতৰ অন্যতম প্ৰাচীন বিশ্ববিদ্যালয়, বিখ্যাত নালন্দা বিশ্ববিদ্যালত শিক্ষা গ্ৰহণৰ বাবে ছাত্ৰ সকলক কোনো ধৰণৰ ধন প্ৰদানৰ নিয়ম বা ব্যৱস্থা নাছিল৷ গুৰু বা আচাৰ্য সকলৰ কোনো ধৰণৰ পাৰিশ্ৰমিক নাছিল৷ নালন্দাৰ চাৰিওফালে অৱস্থান কৰা প্ৰায় দুশখন গাঁৱৰ মানুহে নালন্দাৰ সকলো ছাত্ৰ আৰু গুৰু আচাৰ্যসকলৰ বাবে ভোজন ইত্যাদিৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল৷ নালন্দাৰ শিক্ষাৰ অন্যতম লক্ষ্য আছিল প্ৰকৃতিৰ সুৰক্ষা আৰু প্ৰাকৃতিক বাতাবৰণত শিক্ষা প্ৰদানৰ ব্যৱস্থা৷