পক্ষীমানৱ’ৰ বিদায়

তেতিয়া ১৯১৯ চন ৷ প্ৰকৃতিবিদ্যা সম্পৰ্কিত কোনো এটা কামতে সোমাব নোৱাৰি তেহমীনাৰ সৈতে ছেলিম আলীয়ে অগত্যা ব্ৰহ্মদেশত তেওঁৰ পৰিয়ালৰে খনি আৰু কাঠৰ ব্যৱসায়ত কাম কৰিবলৈ ল’লে ৷ কিন্তু তিনি বছৰ পিছতেই বিৰক্ত হৈ আকৌ গুচি আহিল ভাৰতলৈ ৷ অৱশ্যে কাঠৰ ব্যৱসায়ত মনোযোগ দিব নোৱাৰিলেও সেই যাত্ৰা আলীৰ বাবে অসফল হোৱা নাছিল ৷ ব্ৰহ্মদেশৰ অটব্য হাবিত বাৰেৰহণীয়া চৰাইৰ অনুসন্ধান আৰু পৰ্যবেক্ষণ চলোৱাৰ অপৰ্যাপ্ত সুযোগ লাভ কৰিছিল তেওঁ আৰু ইয়াৰ সদ্ব্যৱহাৰো কৰিছিল ৷ ঘূৰি আহি তেওঁ ‘জুলজিকেল ছাৰ্ভে অব ইণ্ডিয়া’ত পক্ষীতত্ববিদৰ চাকৰি এটাৰ বাবে চেষ্টা চলালে ৷ কিন্তু সফল নহ’ল ৷ তেওঁৰ ‘এম এছচি’ বা ‘পি এইচ ডি’ ডিগ্ৰী নাই জুলজিত ৷ গতিকে চাকৰিও নাই ৷ পুনৰ আত্মীয় এজনৰ পাম এখনতে অসন্তুষ্টিৰে কেইটামান মাহ কটালে ৷ ইয়াৰ পিছত ভাগ্যদেৱী কিছু প্ৰসন্ন হোৱা যেন লাগিল ৷ বোম্বাইৰ ‘প্ৰিন্স অব ৱেলছ মিউজিয়াম’ত নতুনকৈ মুকলি কৰা প্ৰকৃতি–ইতিহাস বিভাগত ‘গাইড লেক্‌চাৰাৰ’ৰ কাম পালে তেওঁ ৷ এই সময়তে তেওঁ ঠিক কৰিলে যে পক্ষীতত্ব বিদ্যাক জীৱিকাৰ সম্বল হিচাপে বাছি ল’বলৈ হ’লে প্ৰণালীবদ্ধভাৱে আৰু অধিক পঢ়াশুনাৰ প্ৰয়োজন ৷ বিদেশত এই বিদ্যাৰ কোনো পাঠ্যক্ৰম সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ প্ৰথমে ইংলেণ্ডত চেষ্টা কৰি বিফল হ’ল ৷ কিন্তু বাৰ্লিন ইউনিভাৰ্চিটিৰ জুলজিকেল মিউজিয়ামে তেওঁক লোৱাৰ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰাত তেওঁ জাৰ্মানীলৈ গুচি যায় আৰু তাতে এজন প্ৰসিদ্ধ পক্ষীতত্ববিদ প্ৰোফেছৰ আৰুইন ষ্ট্ৰেছমেনৰ ওচৰত প্ৰশিক্ষণ ল’বলৈ ধৰে ৷ এই ষ্ট্ৰেছমেনকেই আলীয়ে পৰৱৰ্তীকালত সদায় ‘গুৰু’ বুলি অভিহিত কৰি গৈছে ৷

কিন্তু এই ডাঙৰ ইউনিভাৰ্চিটিত শিক্ষা গ্ৰহণ কৰি অহাৰ পিছতো ছেলিম আলীয়ে চাকৰি নাপালে ৷ ইটো–সিটোকৈ বহুতো চাকৰিৰ সন্ধান চলোৱাৰ পিছত বিফল হৈ দিন কটাওতে হঠাতে আলীৰ মূৰত এটা ‘আইডিয়া’ আহে যিটোক তেওঁৰ জীৱনৰ চকৰি ঘূৰি যোৱাৰ বাট বুলি ক’ব পাৰি ৷ ভাৰতৰ বিভিন্ন ‘প্ৰিন্সলি ষ্টেট’ৰ বিস্তৃত অঞ্চলবোৰ প্ৰচুৰ চৰাইৰ বাসক্ষেত্ৰ আছিল ৷ কিন্তু এইবোৰৰ সঠিক চিনাক্তকৰণ তেতিয়ালৈকে হোৱা নাছিল ৷ ‘বি এন এইচ এছ’ক তেওঁ এইবুলি প্ৰস্তাৱ দিলে যে ছোচাইটিৰ হৈ আঞ্চলিক পক্ষীতত্বৰ জৰীপ চলোৱা অনুষ্ঠানসমূহক তেওঁ এই ক্ষেত্ৰত পৰিচালনা কৰিব পাৰে ৷ যদি ছোচাইটি আৰু ষ্টেটসমূহে কেম্পিং আৰু যাতায়তৰ খৰচ বহন কৰে , তেতিয়াহ’লে এই কাম তেওঁ কোনো পাৰিশ্ৰমিক নোলোৱাকৈয়ে কৰিব ৷ ছোচাইটি আৰু ষ্টেটসমূহ মান্তি হ’ল ৷ ইয়াৰ পিছত ছেলিম আলীৰ জীৱন প্ৰায় অঘৰীৰ দৰেই হ’ল ৷ হায়দৰাবাদ , ত্ৰিবাঙ্কুৰ , কোচিন , ইন্দোৰ , গোৱালিয়ৰ আদি ৰাজ্যসমূহৰ বিস্তৃত বনাঞ্চলত চৰাইৰ গৱেষণাত মগ্ন হৈ ঘূৰি ফুৰিব ধৰিলে তেওঁ ৷ শ্ৰীমতী তেহমীনা আছিল এই যাত্ৰাসমূহত তেওঁৰ সদাসঙ্গী ৷ বাৰ্লিন বিশ্ববিদ্যালয়ত অৰ্জা সকলো জ্ঞান তেওঁ উজাৰি দিলে এই কামত ৷ সাধাৰণ কোনো ডেকাৰ পক্ষে হয়তো এনে কঠোৰ যাযাবৰী জীৱন বিৰক্তিকৰ , কিন্তু ছেলিম আলীৰ মতে এই কালছোৱাই হেনো তেওঁৰ জীৱনৰ ‘শ্ৰেষ্ঠ সময়’ ৷ গৱেষণাগাৰৰ ভিতৰত মাইক্ৰ’স্কোপ লৈ চৰাইৰ অধ্যয়ন চলোৱা কামক কোনোদিনেই বৰদাস্ত কৰিব নোৱাৰা আলীয়ে প্ৰাকৃতিক পৰিবেশত চৰাইৰ জীৱনযাত্ৰা অধ্যয়ন কৰাৰ অফুৰন্ত সুযোগ পালে ৷ সুদীৰ্ঘকাল ইমূৰৰ পৰা সিমূৰলৈ হাবিয়ে–বনে চৰাই পৰ্যবেক্ষণ কৰি ফুৰাৰ ফলতে আজিও ভাৰতত ছেলিম আলীয়েই হয়তো একমাত্ৰ মানুহ যিয়ে তেওঁৰ অৰণ্যময় দেশৰ প্ৰতিটো চুক–কোণ চিনি পাইছিল – লাগে সেয়া যিমানেই গভীৰ আৰু অগম্য হওক ৷